DahaİyiBirTürkiye

Türkiye’nin mimari mirası kimin elinde? Bodrum’dan Antakya’ya koruma kararları, yasalar ve kayıplar

Türkiye’de 130 binden fazla tescilli yapı ve 27 binden fazla sit alanı var. Bodrum’un beyaz evlerinden Safranbolu’ya, Mardin’den Antakya’ya bu mirası koruyan kararların, yasaların, kurumların ve gönüllülerin hikâyesi; kentsel dönüşüm ve depremle gelen kayıpların rakamları ve bir vatandaşın neler yapabileceği.

Türkiye’nin mimari mirası kimin elinde? Bodrum’dan Antakya’ya koruma kararları, yasalar ve kayıplar

Bodrum’a giden herkes aynı fotoğrafı çeker: yamaçlara dizilmiş beyaz, kübik, düz damlı evler, mavi pencereler, aralarında begonviller. Çoğu kişi bu görüntünün yüzyıllardır böyle olduğunu düşünür. Bir kısmı da onu Halikarnas Balıkçısı Cevat Şakir’e bağlar: Bodrum’u sevdiren yazar, evlerin beyaz kalmasını da istemiştir diye.

Belgeler daha az romantik ama daha öğretici bir hikâye anlatıyor. 1970’te iki mimar, Akçura ve Akçura, Bodrum’un eski evlerini tek tek ölçtü: plan tipleri, duvar malzemesi, pencere oranları, kapı genişlikleri. 1972’de yayımlanan bu çalışmadan çıkan kurallar, moloz taş duvar, düz dam ve belirli ölçülerin altında kalan pencere açıklıkları, 1974’te onaylanan ilk Bodrum imar planının temeli oldu. Sonraki planlar bu kodları korudu. Yani bugün gördüğümüz “Bodrum evi”, bir yazarın isteğinden değil, bir rölöve çalışmasından ve bir imar planı notundan doğdu.

Cevat Şakir’in hikâyesi ise başka bir yerde duruyor. 1925’te Resimli Hafta’da çıkan bir yazısı yüzünden Ankara İstiklal Mahkemesi onu üç yıl Bodrum’da kalebentliğe mahkûm etti. Cezasının bir yılını Bodrum’da geçirdi. 1928’de cezası bitince kendi isteğiyle döndü ve 1947’ye kadar orada yaşadı. Getirdiği tohum ve fidanları Bodrum’un dört bir yanına dikti. Azra Erhat ve Sabahattin Eyüboğlu ile birlikte “Mavi Anadolu” düşüncesini yaydı. Erhat’ın Mavi Yolculuk kitabı 1962’de çıktı. Bodrum’un deniz, süngerciler ve mavi yolculukla kurulan kimliğinde Cevat Şakir’in payı büyük. Ama evlerin rengine ya da yapı kurallarına dair bir kararla adını bağlayan bir kaynak yok.

Bu ayrım önemli, çünkü mimari mirasın korunması çoğu zaman tam da böyle işliyor: bir yerin kimliğini bir yazar ya da bir sanatçı görünür kılıyor, ama o kimliği ayakta tutan şey bir envanter, bir kurul kararı, bir plan notu ve onu uygulayan bir belediye oluyor. Aynı zincir koptuğunda, yani plan kâğıtta kalıp denetim zayıfladığında, aynı Bodrum bu kez yamaçları kaplayan site ve otellerle gündeme geliyor.

Bu yazıda Türkiye’nin mimari mirasının bugün ne durumda olduğuna, onu koruyan yasaların nasıl kurulduğuna, Safranbolu’dan Mardin’e somut örneklere, kamu dışındaki aktörlerin neler yaptığına ve 6 Şubat depremlerinin bıraktığı tabloya bakıyoruz. Sonunda da bir vatandaşın kendi mahallesindeki eski bir yapı için neler yapabileceğini anlatıyoruz.

Rakamlarla miras: neyi koruyoruz?

Türkiye’de bir yapının yasal olarak korunması için “tescil” edilmesi gerekiyor. Tescil kararını Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı koruma bölge kurulları veriyor. TÜİK’in Eylül 2026’da yayımladığı Kültürel Miras İstatistikleri’ne göre 2025 sonunda Türkiye’de 130.632 tescilli taşınmaz kültür varlığı vardı. Bu sayı her yıl yüzde 2 ile 3 arasında artıyor:

YılTescilli taşınmaz kültür varlığıBir önceki yıla göre
2015100.746–
2022122.124+%2,4
2023124.671+%2,1
2024127.285+%2,1
2025130.632+%2,6

2015 değeri Bakanlığın o yıl açıkladığı veri, sonraki yıllar TÜİK bültenlerinden. Bakanlık Ocak 2026’daki açıklamasında, yalnızca 2025’te 3.263 yeni taşınmazın ve 1.581 yeni sit alanının envantere girdiğini duyurdu.

Tek tek yapıların yanında bir de alanlar korunuyor. “Sit”, 2863 sayılı Kanun’daki tanımıyla, tarih öncesinden bugüne çeşitli medeniyetlerin izlerini taşıyan kentler, kent kalıntıları, önemli olaylara sahne olmuş yerler ve tabiat özellikleri tespit edilmiş alanlar demek. Sit alanlarının sayısı son 23 yılda dört katına çıktı:

Sit alanı sayısı 2002’de 6.812 iken 2012’de 11.859’a, 2025’te 27.705’e çıktı; 2012’de doğal sitlerin Çevre ve Şehircilik Bakanlığına devriyle küçük bir düşüş var
Kültür ve Turizm Bakanlığı envanteri. TÜİK’in 2025 değeri 27.703.

Bu artışın neredeyse tamamı arkeolojik sitlerden geliyor. 2022’deki 23.632 sit alanının 22.898’i arkeolojik sitti. Kentsel sit sayısı ise yalnızca 355, tarihi sit 223. Yani yaşayan bir mahalleyi bütün olarak koruma altına alan karar sayısı, toprak altındaki kalıntıları koruyan kararların yanında çok küçük.

Tescilli yapıların türlerine bakınca bir başka şey dikkat çekiyor: korunan yapıların büyük çoğunluğu anıt değil, ev.

Tescilli taşınmazların türleri 2022: sivil mimarlık örneği 75.613 (yüzde 62), kültürel yapılar 14.801, dinsel yapılar 11.174, mezarlıklar 6.330, endüstriyel ve ticari 4.928, kalıntılar 3.402, idari yapılar 3.351, askeri yapılar 1.597, anıt, şehitlik ve sokak 835
Kültür ve Turizm Bakanlığı 2022 faaliyet raporu verisi.

“Sivil mimarlık örneği” denen grup, insanların içinde yaşadığı ya da yaşamış olduğu evler, konaklar, köşkler ve yalılar. Bunların çoğu özel mülk. Bu da korumanın en zor kısmını oluşturuyor: bir caminin ya da bir kalenin bakımını devlet üstlenebilir, ama 75 bin evin çatısını, sıvasını, ahşabını onarmak büyük ölçüde sahiplerine düşüyor.

Miras ülkeye eşit dağılmış değil. Her dört tescilli yapıdan biri İstanbul’da:

2025’te tescilli taşınmazların yüzde 26,5’i İstanbul’da (34.558), yüzde 6,2’si İzmir’de (8.120), yüzde 4,1’i Muğla’da (5.332), kalan yüzde 63,3’ü diğer 78 ilde
TÜİK Kültürel Miras İstatistikleri 2025.

Bu tablo kısmen gerçek bir yoğunluğu, kısmen de envanter çalışmasının nerede ne kadar yapıldığını gösteriyor. 2015’te Hakkari’de 37, Ağrı’da 41 tescilli taşınmaz vardı. Bu illerde eski yapı olmadığı için değil, çoğu henüz kayda geçmediği için.

Dünya Mirası Listesi’ndeki 22 alan

UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde Türkiye’den 22 alan var: 20’si kültürel, 2’si (Göreme-Kapadokya ve Hierapolis-Pamukkale) karma. Sonuncusu 2025’te listeye giren Sardes ve Bin Tepe Lidya Tümülüsleri. Geçici Liste’de ise 80’in üzerinde aday bekliyor. Nisan 2025’te Ankara’nın Cumhuriyet dönemi başkent planlaması, 2026’da da ODTÜ yerleşkesi bu listeye eklendi.

Türkiye’nin UNESCO Dünya Mirası alanları ve giriş yılları: 1985’te üç alan, 1994’te Safranbolu, 2014’te Bursa ve Cumalıkızık, 2025’te Sardes ile toplam 22
UNESCO Dünya Mirası Merkezi ve Kültür ve Turizm Bakanlığı.

Listedeki alanların çoğu ören yeri ya da anıt. İçinde insanların bugün de yaşadığı, alışveriş yaptığı, çocuklarını okula gönderdiği tarihi dokular azınlıkta: İstanbul’un Tarihi Alanları, Safranbolu, Bursa ve Cumalıkızık, Bergama. Yaşayan bir kenti korumak bir anıtı korumaktan çok daha zor. Aşağıdaki örneklerin çoğu bu zorluğun hikâyesi.

Anadolu’da mimarlığın kısa tarihi

Türkiye’nin mimari mirası, aynı toprak üzerinde birbirini izleyen ve çoğu zaman birbirinin üzerine kurulan katmanlardan oluşuyor. Bu yazının konusu daha çok yaşayan kentler olsa da, neyin neden korunduğunu anlamak için kısa bir kronoloji işe yarıyor:

DönemÖrnekTarihBugünkü durumu
NeolitikGöbeklitepeMÖ 10. binyılUNESCO, 2018
NeolitikÇatalhöyükMÖ yaklaşık 7400–5200UNESCO, 2012
HititHattuşaMÖ 17. yüzyılda başkentUNESCO, 1986
Helenistik ve RomaEfesLiman kentiUNESCO, 2015
BizansAyasofya27 Aralık 537’de açıldıİstanbul’un Tarihi Alanları, 1985
Anadolu SelçukluDivriği Ulu Camii ve Darüşşifası1228–29UNESCO, 1985
Anadolu SelçukluSultanhanı Kervansarayı1229Tescilli
Erken OsmanlıBursa Yeşil Cami1419–21Bursa ve Cumalıkızık, 2014
Klasik OsmanlıSüleymaniye Camii1550–57İstanbul’un Tarihi Alanları
Klasik OsmanlıSelimiye Camii1568/69–1574/75UNESCO, 2011
Sivil mimariSafranbolu evleri18.–19. yüzyılUNESCO, 1994
Erken CumhuriyetAnkara imar planı (Jansen)Yarışma 1928, onay 1932UNESCO Geçici Listesi, 2025
Modern mimarlıkİstanbul Hilton (SOM ve Sedad Hakkı Eldem)10 Haziran 1955’te açıldı–

Mimar Sinan bu kronolojinin ortasında duruyor. Kendi tanımıyla “çıraklık” eseri Şehzade Camii (1543–48), “kalfalık” eseri Süleymaniye, “ustalık” eseri Selimiye. Kaç yapı yaptığı konusunda kaynaklar farklı. TDV İslâm Ansiklopedisi, dönem kaynaklarından derlenen listede 452 yapı sayıldığını, el kitaplarında ise genellikle 350 civarında bir rakam verildiğini aktarıyor.

Cumhuriyetin mimarlığı ve apartmanın yükselişi

  1. yüzyılın başında Vedat Tek ve Mimar Kemaleddin, Osmanlı ve Selçuklu süslemelerini modern yapı tekniğiyle birleştiren “Birinci Ulusal Mimarlık Akımı”nı temsil etti. Sirkeci’deki Büyük Postane bu dönemin bilinen örneklerinden. Cumhuriyetin ilk yıllarında Ankara, Alman şehirci Hermann Jansen’in planıyla yeniden kuruldu ve Clemens Holzmeister’in tasarladığı bakanlık binalarıyla bir başkent kimliği kazandı. 1940’larda Sedad Hakkı Eldem, Emin Onat ve Ekrem Hakkı Ayverdi’nin öncülüğünde “İkinci Ulusal Mimarlık” dönemi geldi.

Bugünkü kentleri en çok biçimlendiren iki yasa ise mimarlık tarihlerinde pek anılmaz. Birincisi 1965’te kabul edilip 2 Ocak 1966’da yürürlüğe giren 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu. Bir binanın daireleri ayrı ayrı tapuya bağlanabilir hâle gelince, eski bir evi yıkıp yerine apartman yapmak ve daireleri paylaşmak, yani “yap-sat” düzeni, kentlerin hâkim yapım biçimine dönüştü. İkincisi 24 Şubat 1984’te kabul edilen 2981 sayılı imar affı kanunu. Bu yasa ruhsatsız yapıları kayda alarak yasallaştırma yolunu açtı ve Türkiye’de bunu izleyen pek çok af düzenlemesinden biri oldu.

Bu iki yasanın etkisi yapı stokunda açıkça görülüyor. 2000 Bina Sayımı’na göre belediye sınırlarındaki 7,8 milyon binanın yüzde 57’si 1980 ile 2000 arasında yapılmıştı. TÜİK’in 2021 araştırması da benzer bir tablo veriyor:

2021’de hanelerin yüzde 12,6’sı 1980 ve öncesinde, yüzde 30,9’u 1981–2000’de, yüzde 19,3’ü 2001–2010’da, yüzde 28,1’i 2011–2021’de yapılmış binalarda oturuyordu
TÜİK Bina ve Konut Nitelikleri Araştırması 2021.

Yani hanelerin yalnızca sekizde biri 1980 öncesi binalarda yaşıyor. Tescilli sivil mimarlık örnekleri ise milyonlarca binalık stok içinde binde birkaç düzeyinde kalıyor. Eski yapıları korumak, bir yandan bu küçük azınlığı yeni yapılaşma baskısından korumak anlamına geliyor.

Koruma hukuku nasıl kuruldu?

Türkiye’de eski eserlerin korunmasına dair ilk düzenlemeler Osmanlı döneminin Âsâr-ı Atîka Nizamnameleri. İlki 1869’da, Müze-i Hümâyun’un kuruluşuyla aynı dönemde çıktı. Osman Hamdi Bey’in hazırladığı 1884 nizamnamesi eski eserleri devlet malı saydı ve yurt dışına çıkarılmalarını yasakladı. 1906’da bu metin yeniden düzenlendi.

Koruma mevzuatının zaman çizelgesi: 1869 ve 1884 nizamnameleri, 1951’de GEEAYK, 1973’te 1710 sayılı kanun, 1983’te 2863, 2004’te 5226, 2005’te 5366, 2011’de 648 sayılı KHK, 2012’de 6306 ve 2016’da Ek madde 6
Kanunların güncel metinleri ve Ankara Üniversitesi açık ders notları.

Cumhuriyet döneminde önemli bir adım, 1951’de 5805 sayılı Kanunla kurulan Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu (GEEAYK) oldu. Safranbolu’yu 1976’da, Mardin’i 1979’da, Alaçatı’yı 1979’da koruma altına alan kararlar bu kurulun kararları. 1973’te 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu çıktı. Ama bugünkü sistemin omurgası 1983’te geldi.

2863 sayılı Kanun: bugünkü sistemin temeli

21 Temmuz 1983’te kabul edilen ve 23 Temmuz 1983’te Resmî Gazete’de yayımlanan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu, yürürlükte olan temel koruma yasası. Kırk yılda pek çok kez değişti, ama ana fikirleri aynı kaldı:

  • Neyin korunacağı (madde 6): 19. yüzyılın sonuna kadar yapılmış taşınmazlar korunması gerekli kültür varlığı sayılıyor. Daha yeni yapılar, Bakanlık önemli görürse korunabiliyor. Milli Mücadele’de kullanılan yapılar ve Atatürk’ün kullandığı evler tescil aranmadan korunuyor.
  • Tescil (madde 7): Tespit Bakanlığın koordinasyonunda yapılıyor, tescil kararını koruma bölge kurulu veriyor. 2013’ten beri tescil kararı tapuya şerh olarak işleniyor ve sahibine bildiriliyor.
  • Sit ve plan (madde 17): Bir yer sit ilan edildiğinde oradaki imar planı uygulaması duruyor. Kurul üç ay içinde “geçiş dönemi koruma esaslarını” belirliyor. İlgili idare üç yıl içinde “koruma amaçlı imar planı” hazırlatmak zorunda.
  • Kurullar (madde 51): Bakanlığa bağlı bir Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve bölgelerde koruma bölge kurulları.

Kurulların kaç tane olduğu bile kolay bulunan bir bilgi değil. Bir müdürlüğe birden fazla kurul bağlı olabiliyor ve bölgeler zaman zaman yeniden düzenleniyor; 2024’te Kars müdürlüğünün görev alanı Erzurum’a bağlandı. Üniversite ders notlarında 35 civarında bölge kurulu müdürlüğü sayılıyor, ama güncel ve resmî bir liste kamuoyuyla kolayca paylaşılmıyor.

2004: 5226 sayılı değişiklik ve belediyelere düşen rol

14 Temmuz 2004’te kabul edilen 5226 sayılı Kanun, 2863’ün on beşten fazla maddesini değiştirdi ve korumayı belediyelere yaklaştıran üç araç getirdi:

  1. KUDEB: Büyükşehir belediyeleri, valilikler ve izin verilen belediyelerde sanat tarihçisi, mimar, şehir plancısı, mühendis ve arkeologlardan oluşan Koruma, Uygulama ve Denetim Büroları kuruldu. Tescilli bir yapıdaki basit onarımlar artık bu bürolar üzerinden izleniyor.
  2. Katkı payı: Emlak vergisinin yüzde 10’u oranında bir “Taşınmaz Kültür Varlıklarının Korunmasına Katkı Payı” getirildi. Belediye bu payı emlak vergisiyle birlikte topluyor, para valilik eliyle koruma projelerine aktarılıyor. Bugünkü metin 2009’da 5835 sayılı Kanunla değişmiş hâliyle yürürlükte.
  3. Alan yönetimi: Bir sit alanının ve çevresinin tek bir plan ve tek bir yönetimle ele alınması için “yönetim alanı” ve “alan yönetimi” kavramları yasaya girdi. UNESCO alanlarındaki yönetim planları bu maddeye dayanıyor.

Aynı kanun, TOKİ kredilerinin en az yüzde 10’unun tescilli yapıların bakım ve onarımına ayrılmasını da öngördü. Ayrıca tescilli yapılardaki restorasyon projelerinde mimar ya da restoratör mimar şartı ve onaysız uygulama yapanlara beş yıl meslek yasağı getirdi.

Bu yasa kâğıt üzerinde iyi bir düzen kurdu. Sorun, uygulamanın her belediyede aynı ciddiyetle yürümemesi. Katkı payının nasıl harcandığı çoğu ilde kamuoyuna düzenli olarak açıklanmıyor. Bir vatandaşın kendi ilinde bu parayı sorması, aşağıda anlatacağımız en somut adımlardan biri.

2005: 5366 sayılı “Yenileme” Kanunu

16 Haziran 2005’te kabul edilen 5366 sayılı Kanun, sit alanları içinde “yenileme alanı” ilan edilmesine imkân verdi. Belediye ya da il özel idaresi bu alanlarda projeyi hazırlıyor, koruma bölge kurulu onaylıyor ve gerekirse kamulaştırma yapılabiliyor. Kanunun adı “yıpranan tarihi ve kültürel taşınmaz varlıkların yenilenerek korunması ve yaşatılarak kullanılması”. Uygulamada en çok bilinen iki örneği ise mahkemelerde iptal edildi.

Sulukule. Fatih’teki Neslişah ve Hatice Sultan mahalleleri 2006’da yenileme alanı ilan edildi. 2007’de yapılan kurayla 434 kiracıdan 205’i, yaklaşık 40 kilometre uzaktaki Taşoluk TOKİ konutlarına yerleştirildi. Taksitleri ödeyemeyen ailelerin neredeyse tamamı birkaç yıl içinde Karagümrük ve Balat çevresine geri döndü. Yıkımlar Mayıs 2009’da başladı. İstanbul 4. İdare Mahkemesi 2012’de projeyi kamu yararına aykırı bularak iptal etti, Danıştay da bu kararı onadı. Ama karar geldiğinde mahalle çoktan yıkılmıştı.

Tarlabaşı. Beyoğlu’nda 9 adada 269 binayı kapsayan alan 28 Mart 2006’da yenileme alanı ilan edildi. Bu binaların 209’u tescilliydi. İhaleyi 2007’de Çalık Holding kazandı, yıkım Ağustos 2010’da başladı. Danıştay 2014’te kamulaştırmaları kamu yararına aykırı buldu. İstanbul 3. İdare Mahkemesi 31 Ekim 2017’de projeleri iptal etti. İnşaat buna rağmen sürdü.

Her iki örnek de aynı sorunu gösteriyor: koruma adına çıkarılan bir yasa, uygulamada yapıyı ve mülkü korurken orada yaşayan insanları yerinden edebiliyor. Mahkeme kararları ise çoğu zaman yıkımdan sonra geliyor.

2011–2012: doğal sitler ve afet yasası

8 Ağustos 2011’de çıkarılan 648 sayılı Kanun Hükmünde Kararname, doğal sitleri ve tabiat varlıklarını Kültür ve Turizm Bakanlığından alıp Çevre ve Şehircilik Bakanlığına verdi. Aynı KHK ile bütün koruma bölge kurullarının üyelerinin görevi sona erdi ve kurullar yeniden oluşturuldu. Sit grafiğindeki 2012 düşüşü bu döneme denk geliyor.

31 Mayıs 2012’de yayımlanan 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun, kentsel dönüşümün ana aracı oldu. Kanunun 9. maddesi, sit alanlarında ya da 5366 kapsamındaki alanlarda bir uygulama yapılacaksa Kültür ve Turizm Bakanlığının “görüşünün” alınmasını öngörüyor. Yani koruma bölge kurulunun onayı değil, bakanlığın görüşü aranıyor. Anayasa Mahkemesi 27 Şubat 2014 tarihli kararıyla kanunun bazı hükümlerini iptal etti, ama bu madde yürürlükte.

2016’da 6745 sayılı Kanunla 2863’e eklenen Ek 6. madde de deprem sonrasında önem kazandı: doğal afet yaşanan yerlerde Bakanlık, özel mülkiyetteki tescilli yapıları sahibinin rızası aranmadan ve bedelsiz onarabiliyor. Son olarak Temmuz 2026’da kabul edilen 7590 sayılı Kanunla Bakanlığa yapılan bazı başvurular ücretli hâle geldi.

YasaYılNe getirdiTartışma
28631983Tescil, sit, koruma kurulları, koruma amaçlı imar planıKurul kararlarının şeffaflığı ve hızı
52262004KUDEB, %10 katkı payı, alan yönetimiKatkı payı harcamasının izlenmesi
53662005Sit içinde yenileme alanları ve kamulaştırmaSulukule ve Tarlabaşı: yerinden edilme, iptal kararları
648 sayılı KHK2011Doğal sitler Çevre ve Şehircilik BakanlığınaKorumanın iki bakanlık arasında bölünmesi
63062012Riskli alan ve riskli yapı üzerinden dönüşümSitlerde kurul onayı yerine bakanlık görüşü
6745 (Ek m. 6)2016Afette tescilli yapıya rızasız ve bedelsiz onarımSahiplerin sürece katılımı
75902026Bakanlık başvurularına ücret tarifesiKüçük mülk sahiplerine ek yük

Örnekler: koruma kararları sahada ne yaptı?

Yasalar genel kurallar koyuyor. Bir kentin nasıl korunduğunu ise yerel kararlar, belediyeler, sahipler ve çoğu zaman birkaç inatçı kişi belirliyor. Aşağıdaki örnekler bu farkı gösteriyor.

Bodrum: bir rölöveden doğan kural ve sonrası

Yazının başında anlattığımız zincir şöyle: 1970’teki Akçura ve Akçura rölövesi, 1972’deki yayın, 1974’teki ilk imar planı. Moloz taş duvar, düz dam ve pencere oranlarına dair kodlar sonraki planlarda da korundu ve 2001’de yürürlüğe giren planla kesinleşti. Özhisar’ın 2014’te yayımlanan çalışması, 1980’lerin turizm patlamasıyla bu kodların otellerden sitelere kadar her yapı türüne uygulandığını anlatıyor. Sonuç, eski evlerin ölçeğini ve mantığını taşımayan ama dış görünüşü onları taklit eden binlerce yapı oldu. Özhisar bu süreçte “Bodrum evi” tipinin bir efsaneye dönüştüğünü yazıyor.

Evlerin beyaz olmasının nereden geldiği de netleştirilmesi gereken bir nokta. Yerel anlatılar kireç badananın serinletici ve dezenfektan etkisinden söz ediyor. Ama beyaz dışında bir rengi yasaklayan resmî bir plan notuna ya da kurul kararına, araştırmamızda ulaşamadık. Bazı rehber siteleri 2006 tarihli bir valilik kararından bahsediyor, ama bu karar da birincil kaynakta doğrulanabilmiş değil.

Aynı yarımadada iki önemli mimari ödül de var. Turgut Cansever’in Ahmet ve Mica Ertegün için tasarladığı ve 1973’te tamamlanan Ertegün Evi 1980’de, yine Cansever’in Emine Öğün, Mehmet Öğün ve Feyza Cansever’le birlikte tasarladığı ve 1987’de tamamlanan Demir Tatil Köyü 1992’de Ağa Han Mimarlık Ödülü aldı. Ödül jürisi Demir Tatil Köyü’nde 2,7 hektara yayılan 18 villanın her birinin cephesinin standartlaşmaktan kaçınacak biçimde farklılaştırılmasını öne çıkarmıştı. Yani Bodrum, yerel yapı geleneğinden ders alan mimarlığın da, o geleneği yüzeysel olarak kopyalayan yapılaşmanın da örneklerini aynı yamaçlarda barındırıyor.

Bodrum’un bugünkü sorunu ise ölçek. Ağustos 2019’da dönemin Çevre ve Şehircilik Bakanı Murat Kurum, Bodrum’da 8 firmaya ait 1.611 daire ve 4 otel inşaatını durdurduğunu açıkladı. Aynı açıklamada Muğla’da 3.260 kaçak yapı tespit edildiğini söyledi. Ekim 2022’de Muğla’da 18 projede 499 yapının yıkıldığı duyuruldu. Bodrum örneği şunu gösteriyor: bir yapı kodu dış görünüşü koruyabilir, ama yoğunluğu ve yeşil alanı korumak için başka araçlar gerekiyor.

Safranbolu: bir belgeselden UNESCO’ya

Safranbolu, Osmanlı kervan yolu üzerindeki bir ticaret kentinin ahşap çatkılı evlerini, çarşısını ve bağ evlerini bir bütün olarak koruyan nadir yerlerden biri. GEEAYK, 8 Ekim 1976 tarihli kararıyla kenti koruma altına aldı. Aynı yıl Suha Arın’ın “Safranbolu’da Zaman” belgeseli kenti ulusal gündeme taşıdı. 17 Aralık 1994’te Çarşı (Çukur), Bağlar ve Kıranköy bölgeleriyle UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi.

Hürriyet Daily News’in 2024’teki haberine göre listeye girişten sonraki 30 yılda kentte 600’ü aşkın küçük onarım ve 260 restorasyon yapıldı, 75 çeşme yenilendi. Karabük ilindeki tescilli yapı sayısı yaklaşık 2.400. Safranbolu’daki tescilli yapı sayısı ise kaynağa ve alanın sınırlarına göre 1.500 ile 1.900 arasında veriliyor.

Safranbolu’nun başarısının bir kısmı erken davranmaktan geliyor: kent, 1970’lerde, yani büyük kentleri saran apartmanlaşma dalgasının ortasında koruma altına alındı. Bugünkü sorusu ise turizmin taşıma kapasitesi: Cumhuriyet gazetesi 2021’de kentin nüfusunun 23 katı ziyaretçi ağırladığını yazdı. Evlerin pansiyona, çarşının hediyelik eşya dükkânlarına dönüşmesi, korunan yapının içindeki gündelik hayatı değiştiriyor.

Cumalıkızık: yaşayan bir vakıf köyü

Bursa’nın Uludağ eteklerindeki Cumalıkızık, 1300’lerde bir vakıf köyü olarak kuruldu. Kültür ve Turizm Bakanlığına göre köyde 270 tarihi ev var ve bunların yaklaşık 180’i hâlâ kullanılıyor. Köy, Haziran 2014’te Doha’daki 38. oturumda “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu” adlı alanın altı bileşeninden biri olarak UNESCO listesine girdi. Diğer bileşenler Bursa’daki Orhangazi külliyesi ve Hanlar bölgesi, Hüdavendigar, Yıldırım, Yeşil ve Muradiye külliyeleri.

Yıldırım Belediyesi 2018’de koruma planının ardından 20’yi aşkın evin, bir hamamın ve bir caminin restore edildiğini, 2014’ten sonra yabancı ziyaretçi sayısının belirgin biçimde arttığını açıkladı. Akademik çalışmalar ise turizm baskısının evlerde fiziksel değişikliklere yol açtığına dikkat çekiyor. Cumalıkızık’ın önemi, bir anıtın değil bir köyün bütün olarak Dünya Mirası sayılması. Bu da köyde yaşayanların mutfağından avlusuna kadar her değişikliğin miras meselesi olması demek.

Beypazarı: belediyenin öncülük ettiği canlanma

Ankara’nın Beypazarı ilçesi, 2000’lerde tarihi evlerini restore ederek bir hafta sonu turizm merkezine dönüştü. Bu sürecin başında 1999–2009 arasında belediye başkanlığı yapan Mansur Yavaş vardı. Akademik çalışmalar koruma ve restorasyon çalışmalarının Mayıs 2000’den itibaren hızlandığını anlatıyor. 14 Nisan 2020’de “Tarihi Beypazarı Kenti” UNESCO Geçici Listesi’ne girdi.

Beypazarı’nın ilginç yanı, korumanın bir yasa değişikliğinden değil, bir belediyenin kendi önceliğinden doğması. Aynı yasalar her ilçede geçerliydi; farkı yerel yönetimin bu yasaları kullanma isteği yarattı. Yavaş bugün Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı ve aşağıda anlatacağımız Tarihi Kentler Birliği’nin de başkanı.

Mardin: betonu sökmek

Mardin, GEEAYK’ın 21 Eylül 1979 tarihli kararıyla kentsel sit ilan edildi; o kararla 90 anıtsal ve 272 sivil mimarlık örneği tescillendi. Kentin “Mardin Kültürel Peyzajı” adıyla adaylığı 25 Şubat 2000’de UNESCO Geçici Listesi’ne girdi. 2002’de tam adaylık dosyası sunuldu, ama ICOMOS 2003’te olumsuz görüş bildirdi ve Türkiye adaylığı geri çekti.

O günden beri Mardin’de tersine bir süreç işliyor: tarihi silueti bozan betonarme binaların yıkılması. Koruma kurulu ilk aşamada 240 betonarme binanın yıkılmasına karar verdi. Ancak yıkım sayıları açıklamadan açıklamaya değişiyor:

TarihAçıklayanAçıklanan durum
2011BasınYaklaşık 1.500 betonarme konut tespit edildi, sahipleri için TOKİ konutu planlandı
20 Nisan 2022Vali ve belediye başkan vekili Mahmut Demirtaş240 binadan yaklaşık 90’ı yıkıldı, 1.000’i aşkın yapı daha yıkılmalı
19 Haziran 2025Vali Tuncay Akkoyun50 yapı ve 194 bağımsız bölüm yıkıldı; hedef 240 bina ve yaklaşık 1.000 betonarme ek

2022’deki 90 ile 2025’teki 50 arasındaki fark, büyük ihtimalle farklı ölçütlerle sayılmasından kaynaklanıyor. Ama bu tutarsızlık da bir bilgi: on yılı aşan bir projenin ilerlemesi kamuoyuna tek ve düzenli bir rakamla açıklanmıyor. Mardin örneği, korumanın bazen yeni bir şey yapmak değil, yanlış yapılmış olanı geri almak olduğunu ve bunun çok daha pahalı ve uzun sürdüğünü gösteriyor.

Alaçatı: koruma altında soylulaştırma

Çeşme’nin Alaçatı mahallesi, 9 Şubat 1979’da GEEAYK kararıyla kentsel sit ilan edildi. Sınırları 1997 ve 2004’te İzmir 1 Numaralı Koruma Kurulu kararlarıyla yeniden çizildi. 2018’de TÜBA-KED dergisinde yayımlanan bir makaleye göre alanda 216 tescilli yapı var.

Aynı makale Alaçatı’nın 2000’e kadar mübadele kasabası kimliğini koruduğunu, sonra turizmle birlikte hızla soylulaştığını anlatıyor. Taş evler butik otellere, restoranlara ve mağazalara dönüştü. İzinsiz onarımlar ve kullanım değişiklikleri yaygınlaştı. Yazarlar mirasın bir “dekor ve vitrin” gibi ele alındığını, sosyal dokunun ise ihmal edildiğini yazıyor. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü’ndeki bir tez de önce büyük kentlerden gelen öncü yerleşimcilerin, ardından daha yüksek gelirli alıcıların mahalleye yerleştiğini anlatıyor.

Alaçatı, yapıların fiziksel olarak korunduğu ama mahallenin el değiştirdiği bir örnek. Taş duvarlar ayakta, ama kışın oturanlarla yazın gelenler arasındaki fark, kasabayı bir yerleşimden çok bir mevsimlik sahneye çeviriyor.

Şirince: doğal sit, kaçak yapı ve tartışma

Selçuk’a bağlı Şirince’nin eski adı Kırkınca ya da Çirkince. 1924’te nüfus mübadelesiyle Rum sakinler ayrıldı, Selanik’ten gelen Türk aileler yerleşti. Köy 1986’da doğal sit ilan edildi, 1997’de 3. derece doğal sit olarak yeniden sınıflandırıldı. Bu tarihten sonra yapılan pek çok yapı kaçak sayıldı.

2011’de yıkım kararları kamuoyu tepkisiyle ertelendi. 2017’de basın, aralarında Nesin Matematik Köyü’nün de bulunduğu yaklaşık 128 yapı için yıkım kararı olduğunu yazdı; farklı haberlerde bu sayı 95 ile 138 arasında veriliyor. Şirince, koruma ile kullanım arasındaki gerilimin en açık görüldüğü yerlerden biri: köyü yaşatan turizm ve eğitim faaliyetleri, aynı zamanda koruma kurallarıyla çatışan yapılaşmayı beraberinde getiriyor.

Antalya Kaleiçi: turizm için restorasyon

Antalya’nın surlarla çevrili tarihi merkezi Kaleiçi 1972’de koruma altına alındı. 1979’da Mimarlık dergisinde Kaleiçi’nin sit planlaması tartışıldı, ilk büyük koruma uygulamaları 1980’lerde yapıldı. Turizm Bakanlığının yürüttüğü restorasyon Nisan 1984’te FIJET’in Altın Elma ödülünü aldı. Bazı tarihi evler, yeni kullanımlar için 49 yıllığına özel şirketlere kiralandı.

Bugün Kaleiçi pansiyonları, barları, dükkânları ve restoranlarıyla bir turizm merkezi. Kaleiçi, devletin doğrudan restorasyon yaptığı ve yapıları turizme açtığı modelin erken bir örneği. Yapılar kurtuldu; mahalle hayatı ise büyük ölçüde turizme dönüştü.

Odunpazarı ve Gaziantep Bey Mahallesi

Eskişehir’in Odunpazarı bölgesi 1980’lerde sit alanı ilan edildi ve 2012’de UNESCO Geçici Listesi’ne girdi. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Eskişehir Büyükşehir ve Odunpazarı belediyelerinin birlikte yürüttüğü restorasyonlarla renkli cumbalı evleri ve dar sokaklarıyla yeniden canlandı.

Gaziantep’in Bey Mahallesi’nde ise Büyükşehir Belediyesi KUDEB’i 2007’de “sokak sağlıklaştırma” projesine başladı, 2022’den sonra bunu bir “Sanat Sokağı” düzenlemesi izledi. Proje sokakları ve cepheleri onardı, ama özgün olmayan çatı malzemeleri, eski sakinlerin ayrılması ve mahallenin çok kültürlü hafızasının silinmesi nedeniyle eleştirildi. Bu iki örnek, aynı aracın, yani belediye eliyle cephe ve sokak iyileştirmenin, uygulamanın özenine göre çok farklı sonuçlar verebildiğini gösteriyor.

Taşkışla: otel olmaktan kurtarılan okul

İstanbul’daki Taşkışla, 1846–1852 arasında William James Smith’in projesiyle kışla olarak yapıldı. 1943–50’de Paul Bonatz ve Emin Onat tarafından yenilendi ve 1950’den itibaren İstanbul Teknik Üniversitesi’nin mimarlık ve inşaat fakültelerine ev sahipliği yaptı.

1980’lerde binanın otele dönüştürülmesi gündeme geldi. Mimdap’ın basın arşivine dayanan dosyasına göre Emekli Sandığı 24 Haziran 1984’te 49 yıllık kirayla 390 odalı beş yıldızlı bir otel planını duyurdu. 31 Ocak 1985’te Eska Turizm ve Holiday Inn yaklaşık 700 yataklı bir otel projesini açıkladı. Projeye İTÜ öğretim üyeleri Yıldız Sey, Afife Batur ve Zeynep Ahunbay gibi isimler karşı çıktı. Öğrenciler 1987 ve 1988’de, İTÜ’nün kuruluş yıldönümünde de dahil olmak üzere, protestolar düzenledi. TMMOB ve Mimarlar Odası 18 Haziran 1988’de dava açtı ve yürütmeyi durdurma kararı aldı. 1989’da bina yeniden İTÜ’ye bırakıldı. SALT Araştırma arşivinde Nezih Eldem’e ait “Taşkışla’yı otel yapma girişimine dair belgeler” koleksiyonu bu sürecin kâğıt izini saklıyor.

Taşkışla örneği bir kamu yapısının kamu kullanımında kalmasının, bir dava ve bir kampüsün itirazıyla mümkün olabildiğini gösteriyor. Aynı ilçedeki Mimar Sinan yapısı Barbaros Hayreddin Paşa Türbesi’nin hikâyesi ise başka bir dönemi hatırlatıyor: TDV İslâm Ansiklopedisi ve akademik çalışmalara göre türbenin hazîresi, yani etrafındaki mezarlık, 1937’de ve Barbaros anıtının planlandığı 1944 civarında kaldırıldı. Türbe 1958, 1978, 2013 ve 2019’da onarım gördü. Bir anıtın korunması, çevresindeki daha mütevazı mirasın kaybını her zaman engellemiyor.

Örneklerin özeti

YerKoruma kararıKim öncülük ettiBugünkü ana sorun
Bodrum1974 imar planı kodlarıAkçura rölövesi, planlamaYoğunluk, kıyı ve orman alanlarında yapılaşma
Safranbolu8 Ekim 1976; UNESCO 1994GEEAYK, yerel halk, belgeselTurizmin taşıma kapasitesi
CumalıkızıkUNESCO 2014Bursa ve Yıldırım belediyeleriTurizm baskısıyla fiziksel değişim
Beypazarı2000’lerde restorasyon; Geçici Liste 2020Belediye (1999–2009)Canlanmanın sürdürülmesi
Mardin21 Eylül 1979 kentsel sitKoruma kurulu, valilikBetonarme yapıların sökülmesi
Alaçatı9 Şubat 1979 kentsel sitPiyasa ve turizmSoylulaştırma, izinsiz onarım
Şirince1986 doğal sitKöylüler, girişimlerKaçak yapı ve yıkım kararları
Kaleiçi1972Turizm BakanlığıMahalle hayatının turizme dönüşmesi
Taşkışla1988 yürütmeyi durdurmaÖğrenciler, akademisyenler, Mimarlar OdasıKamu kullanımında kalması sağlandı
Sulukule / Tarlabaşı2006 yenileme alanı (5366)Belediye ve TOKİ / özel şirketYerinden edilme, iptal kararlarına rağmen inşaat

Devletin dışındakiler: korumayı kim taşıdı?

Koruma kararlarını kurullar veriyor, ama Türkiye’de mirasın gündemde kalmasında devlet dışı aktörlerin payı büyük. Bunların bir kısmı vakıf, bir kısmı meslek örgütü, bir kısmı da tek bir kişinin inadı.

Metin Sözen, ÇEKÜL ve Tarihi Kentler Birliği

Sanat tarihçisi Prof. Dr. Metin Sözen, 24 Mayıs 1936’da Elazığ’da doğdu ve Ağustos 2025’te 89 yaşında hayatını kaybetti. 1990’da Çevre ve Kültür Değerlerini Koruma ve Tanıtma Vakfı’nı (ÇEKÜL) kurdu. ÇEKÜL 1998’de “7 Bölge 7 Kent” programını başlattı: Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesinin her birinden bir pilot kent seçildi, geleneksel bir ev restore edilip “Çevre ve Kültür Evi” olarak açıldı ve kent envanterleri hazırlanmaya başlandı. Bu program daha sonra “Kendini Koruyan Kentler” yaklaşımına dönüştü.

Sözen’in belki en kalıcı katkısı, 2000’de kuruluşuna öncülük ettiği Tarihi Kentler Birliği (TKB). Birlik, tarihi dokusu olan belediyeleri bir araya getiriyor. Üye sayısı 2025’te 480’e ulaştı, 2026’daki toplantıda 18 yeni üye katıldı. Birliğin kendi sitesine göre bugüne kadar 685 projeye destek verildi ve 2009’dan beri ÇEKÜL Akademi aracılığıyla yaklaşık 5.000 belediye çalışanı eğitildi. 2025 destek çağrısına 107 belediye 125 projeyle başvurdu.

TKB her yıl “Tarihi ve Kültürel Mirası Koruma Proje ve Uygulamalarını Özendirme Yarışması”nı düzenliyor. En büyük ödülün adı Metin Sözen Koruma Büyük Ödülü. 2011’de Bursa’daki Merinos Tekstil Sanayi Müzesi, 2024’te Bedesten Kent Müzesi ve Niğde Kalesi çalışmalarıyla Niğde Belediyesi bu ödülü aldı. Sözen’in ölümünden sonra Gaziantep’te onun adını taşıyan bir okul kuruldu.

TKB’nin önemi şurada: koruma için gereken bilgi ve deneyim çoğu küçük belediyenin elinde yok. Bir ilçe belediyesinin imar müdürlüğünde restorasyon uzmanı bulunmayabilir. Birlik, bu bilgiyi belediyeler arasında taşıyan bir ağ işlevi görüyor.

Turgut Cansever: yerden yükselen mimarlık

Turgut Cansever, 12 Eylül 1921’de Antalya’da doğdu, 22 Şubat 2009’da İstanbul’da öldü. Ağa Han Mimarlık Ödülü’nü üç kez alan tek mimar olarak biliniyor: 1980’de Ertur Yener’le tasarladığı Ankara’daki Türk Tarih Kurumu binası ve Bodrum’daki Ertegün Evi, 1992’de Demir Tatil Köyü. Kitapları, Şehir ve Mimari Üzerine Düşünceler (1992), Ev ve Şehir Üzerine Düşünceler (1994), Kubbeyi Yere Koymamak (1997) ve İslam’da Şehir ve Mimari (1997), kent ve mimarlık üzerine düşünen pek çok kuşağa kaynak oldu. Cansever’in yaklaşımı, geleneksel yapıyı biçim olarak kopyalamak yerine onun ölçeğini, topografyayla ilişkisini ve insanla kurduğu bağı anlamaya dayanıyordu. Bodrum’un yapı kodlarının uğradığı dönüşümle karşılaştırıldığında bu farkın ne demek olduğu daha iyi anlaşılıyor.

Ağa Han ödülleri: Türkiye’den 14 proje

Ağa Han Mimarlık Ödülü, İslam dünyasındaki mimarlık ve koruma çalışmalarını üç yılda bir ödüllendiriyor. Türkiye’den ödül alan projelerin önemli bir kısmı yeni yapılar değil, koruma ve yeniden kullanım projeleri:

YılProjeYerMimar ya da uygulayıcı
1980Rüstem Paşa Kervansarayı restorasyonuEdirneErtan Çakırlar; Vakıflar Genel Müdürlüğü
1980Türk Tarih Kurumu binasıAnkaraTurgut Cansever, Ertur Yener
1980Ertegün EviBodrumTurgut Cansever
1983Nail Çakırhan EviAkyaka, MuğlaNail Çakırhan
1986Sosyal Sigortalar Kurumu KülliyesiZeyrek, İstanbulSedad Hakkı Eldem
1986Tarihi alanların yeniden kullanımıİstanbulTürkiye Turing ve Otomobil Kurumu, Çelik Gülersoy
1989Gürel Ailesi Yazlık EviEzine, ÇanakkaleSedat Gürel
1992Demir Tatil KöyüBodrumTurgut Cansever, Emine ve Mehmet Öğün, Feyza Cansever
1992Saray parkları programıİstanbulMilli Saraylar
1995TBMM CamiiAnkaraBehruz ve Can Çinici
1995ODTÜ ağaçlandırma programıAnkaraOrta Doğu Teknik Üniversitesi
2001Olbia Sosyal MerkeziAntalyaCengiz Bektaş
2004B2 EviAyvacık, ÇanakkaleHan Tümertekin
2010İpekyol Tekstil FabrikasıEdirneEmre Arolat

2010’dan bu yana Türkiye’den ödül alan proje yok. 2025’te Han Tümertekin’in İstanbul’daki Rami Kütüphanesi kısa listeye kaldı, ama ödül alamadı. Listedeki 1983 tarihli Nail Çakırhan Evi ayrıca anılmaya değer: mimar olmayan bir şairin, Akyaka’da yerel ahşap yapı geleneğini kullanarak kendi evi olarak yaptığı bu yapı, korumanın yalnızca eskiyi onarmak değil, yerel bilgiyi yeni yapıda sürdürmek de olabileceğini gösteriyor.

Çelik Gülersoy ve Turing: kamu malını yaşatmak

Çelik Gülersoy (1930–2003), 1966’dan ölümüne kadar Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu’nun genel müdürüydü. Kurum onun döneminde İstanbul’da bir dizi tarihi yapıyı ve alanı restore edip kamuya açtı: Kariye çevresi (1977), Emirgan kasırları (1979–83), Malta ve Çadır köşkleri (1982), Yeşil Ev ve Hıdiv Kasrı (1984), Ayasofya’nın arkasındaki Soğukçeşme Sokağı (1985–86) ve Fenerbahçe Parkı (1990). Bu çalışmalar 1986’da Ağa Han Ödülü aldı.

Gülersoy’un çalışmaları, bir sivil kurumun kamuya ait unutulmuş yapıları sürdürülebilir bir kullanımla yeniden hayata döndürebileceğini gösterdi. Hikâyenin devamı ise bugünün tartışmalarını hatırlatıyor: Soğukçeşme Sokağı’ndaki evler daha sonra bir otel projesi için Keskin Holding’e kiralandı.

Mimarlar Odası: mahkeme yoluyla koruma

TMMOB Mimarlar Odası, Türkiye’de mirası korumanın en çok kullanılan hukuki aracı olan iptal davalarının da ana aktörü. Taşkışla, Sulukule ve Tarlabaşı davalarının yanında Emek Sineması, Galataport ve Haydarpaşa için de dava açtı. Sonuçlar karışık: Taşkışla korundu, Emek Sineması yıkıldı, Galataport yapıldı. Mahkeme kararları çoğu zaman projeyi durdurmaya değil, yıllar sonra bir iptal kararıyla kayda geçmeye yetiyor. Yine de bu davaların dosyaları, bir projenin nasıl karara bağlandığını belgeleyen en ayrıntılı kamusal kayıtlardan biri.

Diğer sivil girişimler

  • VEKAM: Vehbi Koç Vakfı’nın 1994’te kurduğu Vehbi Koç Ankara Araştırmaları Merkezi, Keçiören’de 1992–93’te restore edilen bir bağ evinde çalışıyor ve 2014’ten beri Koç Üniversitesi’ne bağlı. Ankara’nın kent tarihine dair belge ve fotoğraf arşivi, kaybolan yapıların izini sürmek için temel kaynaklardan biri.
  • Diyarbakır Surp Giragos Kilisesi: Kilise vakfı, Diyarbakır belediyesinin de desteğiyle kiliseyi restore etti ve yapı 2011’de yeniden açıldı. 2015–16’daki Sur çatışmalarında zarar gördü, ardından devlet tarafından yeniden onarıldı ve 2022’de yedi yıl aradan sonra ilk ayin yapıldı.
  • Kültürel Mirası Koruma Derneği (KMKD): 2015’ten beri Avrupa’nın miras örgütleri ağı Europa Nostra’nın üyesi; restorasyon kampları ve kapasite geliştirme projeleri yürütüyor.
  • Europa Nostra ödülleri: Türkiye’den 2018’de İstanbul’daki Zoğrafyon Rum Okulu’nun restorasyonu, 2019’da Suriyeli mültecilere restorasyon eğitimi veren bir proje, 2022’de Bayburt’taki Kenan Yavuz Etnografya Müzesi, 2024’te Haydarpaşa Dayanışması ve 2026’da 6 Şubat depremlerinde hasar gören mirası haritalayan gönüllü bir girişim ödül aldı.

Bu son ödül önemli bir şeyi gösteriyor: deprem bölgesindeki hasarı belgelemek için devlet açıklamalarını beklemeyen insanlar, kendi araçlarıyla bir envanter çıkarabildi.

6 Şubat depremleri ve Antakya

6 Şubat 2023 depremleri 11 ilde yalnızca evleri değil, yüzyıllık bir kent hafızasını da yıktı. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy’un 3 Şubat 2026’daki açıklamasına göre Bakanlık, deprem bölgesinde 5.119 tescilli yapıda hasar tespiti yaptı:

6 Şubat depremlerinde incelenen 5.119 tescilli yapının 364’ü yıkık, 973’ü ağır hasarlı, 1.206’sı orta hasarlı, 1.036’sı az hasarlı, 1.540’ı hasarsız
Kültür ve Turizm Bakanlığı, 3 Şubat 2026.

Yıkık ve ağır hasarlı yapılar birlikte 1.337’ye, yani incelenenlerin yaklaşık dörtte birine ulaşıyor. Bakanlık aynı açıklamada 11 ilde 63 projenin tamamlandığını, Hatay’da 10 projenin bittiğini ve 5’inin sürdüğünü duyurdu. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün kendi envanterinde 377 yapı hasar gördü; 2025 sonu itibarıyla 73’ünün restorasyonu tamamlanmış, 176’sında çalışma sürüyordu. Hatay’da kazı başkanı Muhammet Arslan’ın aktardığına göre 293 tescilli yapının enkazından 542 taşınır eser kurtarıldı.

Antakya’da üç ibadethane

Antakya’nın kimliği, aynı birkaç sokakta yan yana duran cami, kilise ve sinagogla anlatılırdı. Üçü de depremde ağır zarar gördü ve üçünün hikâyesi farklı ilerliyor:

  • Habib-i Neccar Camii yeniden inşa edildi. Konya Büyükşehir Belediyesi ile Kültür ve Turizm Bakanlığının yürüttüğü çalışmada kubbe 1.400 ton hafifletildi ve cami 27 Aralık 2025’te yeniden ibadete açıldı.
  • Antakya Rum Ortodoks (Aziz Pavlus) Kilisesi 166 yıllık bir yapıydı ve yıkıldı. Antakyalı mimar Buse Ceren Gül’ün yürüttüğü yeniden yapım projesi Şubat 2026’da uluslararası basına yansıdı; çalışmanın birkaç yıl sürmesi bekleniyor.
  • Antakya Sinagogu ağır hasar gördü ve kullanılamaz durumda. Cemaat başkanı Saul Cenudi ve eşi Tuna Cenudi depremde hayatını kaybetti. Hahambaşılık vakfı sinagogun onarılacağını açıkladı, ama araştırmamız sırasında restorasyonun başladığına dair bir bilgiye ulaşamadık.

Bu üç yapının farklı hızlarda ilerlemesi, onarımın yalnızca teknik bir mesele olmadığını gösteriyor. Bir yapıyı kimin onaracağı, parayı kimin bulacağı ve yapının kime ait olduğu sorusu, sonucu belirliyor.

Riskli alan, plan ve itirazlar

5 Nisan 2023’te Cumhurbaşkanı kararıyla Antakya’nın tarihi merkezini kapsayan yaklaşık 307 hektarlık alan 6306 sayılı Kanun kapsamında “riskli alan” ilan edildi. Mimarlar Odası bu kararı bir “kültürel katliam” olarak nitelendirdi. Danıştay savcılığı kararın iptalini istedi; basına yansıyan bilgilere göre karar 9.000’i aşkın mülk sahibini ve 363 tescilli yapıyı etkiliyordu. Kasım 2023’te Antakya ve Defne’de 207 hektarlık bir alan “rezerv yapı alanı” ilan edildi.

Temmuz 2024’te Foster + Partners’ın liderliğinde, Buro Happold, MIC-HUB, Bünyamin Derman’ın DB Architects ofisi ve KEYM’in katıldığı bir ekibin hazırladığı Antakya master planı açıklandı. Plan yaklaşık 30 kilometrekareyi kapsıyor ve 307 hektarlık tarihi merkez için bir koruma planı içeriyor. Haziran 2024’te tarihi merkezin koruma amaçlı imar planı askıya çıktı. Mimarlar Odası Hatay Şubesi plandaki yeşil alanların yapılaşmaya açılmasına ve tarihi dokunun gözetilmemesine itiraz etti. Şehir Plancıları Odası ise kentin farklı bölümlerinin farklı yıldız mimarlara dağıtılmasını eleştirdi ve Antakya’nın “plansız, katılımsız, projeci” bir yaklaşımla yeniden inşa edilemeyeceğini savundu. World Monuments Fund 2024’te Antakya’yı tehdit altındaki miras alanları listesine aldı.

Deprem bölgesindeki kayıplar Antakya’yla sınırlı değil. Malatya’da Yeni Cami olarak da bilinen Teze Cami yıkıldı; ilde yaklaşık 30 kültür varlığı etkilendi. Kahramanmaraş’ta Elbistan Ulu Camii’nin minaresi kırıldı, Gaziantep Kalesi’nin burçları çöktü.

Antakya’nın önündeki asıl soru şu: yeniden yapılan kent, eski Antakya’nın sokak dokusunu, ölçeğini ve çok kültürlü hayatını mı geri getirecek, yoksa tarihi yapıların kopyalarını yeni bir kentin içine mi yerleştirecek? Bu sorunun cevabı, planların ne kadar katılımla hazırlandığına ve Antakyalıların geri dönüp dönemeyeceğine bağlı.

Bugünün meseleleri

Kentsel dönüşüm ve tescilli yapılar

Bakan Murat Kurum 16 Ağustos 2026’da yalnızca İstanbul’da dönüştürülen konut sayısının 1 milyona ulaştığını açıkladı. Türkiye geneli için açıklanan rakamlar ise birbirini tutmuyor: farklı açıklamalarda 1,5 milyon konut, 2,4 milyon yapı ya da 3 milyon konut gibi sayılar geçiyor ve birim çoğu zaman belirtilmiyor. Kentsel dönüşüm sürecinde kaç tescilli yapının yıkıldığına ya da tescilinin kaldırıldığına dair ülke çapında bir sayı ise kamuoyuyla paylaşılmıyor. Basına yalnızca tekil olaylar yansıyor: İstanbul Şişli’de “müdahale edilemez” kararına rağmen yıkılan bir yapı, Ankara’da Kumrular Sokağı’ndaki yapılar ve Marmara Köşkü’nün yıkımı için açılan davalar gibi.

Deprem riski gerçek ve eski yapı stokunun dönüşümü gerekli. Ama bu dönüşümün içinde kaç tarihi yapının kaybolduğunu bilmeden, kaybın büyüklüğünü tartışmak da mümkün değil. Tescilli yapı envanterinin her yıl açıklandığı gibi, tescilden düşen yapıların sayısının da düzenli olarak açıklanması bu tartışmayı somutlaştırır.

Tescilli yapı sahibinin yükü

Bir evin tescillenmesi, sahibi için hem bir onur hem bir yük. Tescilli bir yapıda onarım için rölöve, restitüsyon ve restorasyon projesi gerekiyor; bu projeleri ancak mimarlar hazırlayabiliyor ve kurul onayından geçmesi aylar sürebiliyor. 2026’dan itibaren Bakanlığa yapılan bazı başvurular da ücretli. Yapısını onaramayan ya da onarım süreciyle uğraşamayan sahip için en kolay yol, binanın kendi kendine çökmesini beklemek olabiliyor. Tescilli yapı kayıplarının önemli bir kısmı yıkım kararıyla değil, bu sessiz ihmalle gerçekleşiyor.

Katkı payı tam da bunun için var: emlak vergisinin yüzde 10’u, bu yapıların korunmasına harcanmak üzere toplanıyor. Bu paranın hangi ilde ne kadar toplandığı ve hangi projelere harcandığı ise genellikle kamuya açık bir tablo hâlinde yayımlanmıyor.

Bilgiye erişim

Koruma kurulu kararlarının tamamı tek ve aranabilir bir veri tabanında kamuya açık değil. Bir mahallenin sit sınırlarını, bir yapının tescil derecesini ya da bir kurulun bir projeye neden izin verdiğini öğrenmek çoğu zaman dilekçe ve bekleme gerektiriyor. Oysa kararların açık olması, yalnızca vatandaşlar için değil, mimarlar, belediyeler ve yatırımcılar için de belirsizliği azaltır.

Kendi mahallendeki eski yapı için neler yapabilirsin?

Bir mimari mirası korumak yalnızca uzmanların işi değil. Çevrende bir eski yapı yıkılmak üzereyse, bakımsızlıktan çöküyorsa ya da kimsenin farkında olmadığı bir değeri varsa, şu adımları atabilirsin:

  1. Önce belgele. Yapının bütün cephelerini, kapı ve pencere detaylarını, varsa yazıtlarını fotoğrafla. Tarih ve konum bilgisini kaydet. Mahallenin yaşlılarından yapının hikâyesini dinle ve not al. Bir yapı yıkıldıktan sonra elde kalan tek şey çoğu zaman bu belgeler oluyor.
  2. Tescilli olup olmadığını öğren. Yapının bulunduğu ildeki koruma bölge kurulu müdürlüğüne ya da büyükşehirlerde belediyenin KUDEB birimine sor. Tescilli yapılarda tapuya şerh düşüldüğü için tapu kaydında da bu bilgi yer alıyor.
  3. Tescilli değilse, bildir. 2863 sayılı Kanun’a göre tespit Bakanlığın koordinasyonunda yapılıyor, tescil kararını kurul veriyor. Kurul müdürlüğüne yapının fotoğraflarını, adresini ve bildiğin tarihini içeren bir dilekçeyle başvurabilirsin.
  4. İzinsiz müdahaleyi bildir. Tescilli bir yapıda izinsiz bir yıkım ya da tadilat görüyorsan, kurul müdürlüğüne, KUDEB’e ve gerekirse kolluğa bildir. 2863’e aykırı müdahalelerin cezai yaptırımı var.
  5. Katkı payını sor. 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu’na göre kurumlar bilgi taleplerine 15 iş günü içinde cevap vermek zorunda. Valiliğe ya da belediyeye, ilinde son üç yılda toplanan katkı payı tutarını ve hangi projelere aktarıldığını sorabilirsin. Nasıl yazılacağıyla ilgili ayrıntılar CİMER başvurusu yazımızda.
  6. Yerel ağlara katıl. Mimarlar Odası’nın şubeleri, kent konseyleri ve yerel kent tarihi dernekleri, bir yapının kaderini değiştirebilecek bilgi ve deneyime sahip. Taşkışla’yı otel olmaktan kurtaran da tek bir kişi değil, öğrencilerden akademisyenlere ve meslek örgütüne uzanan bir ağdı.

Bir koruma sorununu fikre dönüştürmek

Tek bir yapının kurtarılması bir başvuruyla başlayabilir. Ama bir ilçedeki bütün tarihi evlerin bakımsızlıktan çökmesi, bir şehirde katkı payının nereye harcandığının bilinmemesi ya da bir sit alanının sınırlarının hiçbir yerde yayımlanmaması, birçok kişinin ortak meselesi. dahaiyibirturkiye.com’da bunları fikre dönüştürmenin yolu şöyle:

  • Problemi somut yaz. “Tarihi evler yıkılıyor” yerine “Merkez ilçede 2020’den beri en az dört tescilli ev bakımsızlıktan çöktü; fotoğrafları ve adresleri ekte.”
  • Çözümü uygulanabilir yaz. “Devlet korusun” yerine “İl Özel İdaresi, katkı payıyla yapılan projelerin listesini her yıl internet sitesinde yayımlasın.”
  • Kanıt ekle. Kurul kararları, yasa maddeleri, TÜİK verileri, eski ve yeni fotoğraflar.
  • Muhatabı doğru seç. Fikir sayfasındaki Yetkili Masası, ilgili belediyeyi, valiliği ve kurumları listeler. Ayrıntılar Yetkili Masası yazımızda.

Zayıf ve güçlü bir koruma fikri

Zayıf fikirGüçlü fikir
BaşlıkTarihi yapıları koruyalımKatkı payı harcamaları her yıl il bazında yayımlansın
ProblemEski evler yok oluyorEmlak vergisinin %10’u koruma için toplanıyor, ama hangi projeye ne kadar harcandığı açıklanmıyor
KanıtHerkes biliyor2863 sayılı Kanun madde 12; TÜİK tescilli yapı istatistikleri; ilin tescilli yapı sayısı
ÇözümDevlet ilgilensinValilik ve il özel idaresinin katkı payı gelir ve giderlerini proje bazında her yıl internet sitesinde yayımlaması
MuhatapBakanlıkValilik, il özel idaresi, il genel meclisi

Güçlü fikir okuyanı belirli bir kuruma ve belirli bir karara götürüyor. Bu tür bir öneriyi bir il genel meclisi üyesi gündeme getirebilir.

Kim neyden sorumlu?

KonuMuhatap
Tescil, sit ilanı, tescilli yapıda proje onayıKültür ve Turizm Bakanlığı koruma bölge kurulu müdürlüğü
Basit onarımların denetimi, izinsiz müdahaleBelediye ya da valilikteki KUDEB
Koruma amaçlı imar planıBelediye (imar ve şehircilik birimi), belediye meclisi
Katkı payının toplanması ve aktarılmasıBelediye (tahsilat), valilik ve il özel idaresi (aktarım)
Doğal sitlerÇevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı
Vakıf yapıları (cami, han, hamam vb.)Vakıflar Genel Müdürlüğü bölge müdürlüğü
Riskli alan ve kentsel dönüşümÇevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, belediye

Şehrindeki öteki kültür fikirlerine Keşfet sayfasından bakabilir, Hatay, Mardin ya da Muğla gibi şehir sayfalarında o şehre yazılmış önerileri görebilirsin. Depremden sonra yeniden yapılaşma konusunda afete hazır şehir yazımız da işine yarayabilir.

Bodrum’un beyaz evlerinin bir yazarın değil, bir rölövenin eseri olması aslında umut verici bir şey söylüyor: bir yerin kimliğini korumak, birinin oturup o yeri dikkatle ölçmesi, kaydetmesi ve bu kaydı bir karara dönüştürmesiyle mümkün. Bugün kendi mahallendeki eski bir yapının fotoğrafını çekip hikâyesini yazmak da o zincirin ilk halkası olabilir. Bugün bir fikirle başla.

Sık sorulan sorular

Türkiye’de kaç tescilli tarihi yapı var?

TÜİK’e göre 2025 sonunda Türkiye’de 130.632 tescilli taşınmaz kültür varlığı ve 27.703 sit alanı vardı. Tescilli yapıların yaklaşık yüzde 62’si sivil mimarlık örneği, yani ev, konak ve köşk gibi yapılar. Her dört tescilli yapıdan biri İstanbul’da.

Bir yapı neden ve nasıl tescil edilir?

2863 sayılı Kanun’a göre 19. yüzyılın sonuna kadar yapılmış taşınmazlar korunması gerekli kültür varlığı sayılıyor; daha yeni yapılar da Bakanlık önemli görürse korunabiliyor. Tespiti Kültür ve Turizm Bakanlığı koordine ediyor, tescil kararını koruma bölge kurulu veriyor. 2013’ten beri tescil kararı tapuya şerh olarak işleniyor ve yapının sahibine bildiriliyor.

Bodrum’daki beyaz evler kuralı Cevat Şakir’den mi geliyor?

Hayır. Bodrum evlerinin taş duvar, düz dam ve pencere oranlarına dair kuralları, 1970’te Akçura ve Akçura’nın yaptığı rölöve çalışmasına dayanıyor ve 1974’te onaylanan ilk Bodrum imar planına girdi. Cevat Şakir Kabaağaçlı, yani Halikarnas Balıkçısı, Bodrum’un edebi ve turistik kimliğini biçimlendirdi, ama yapı kurallarıyla adını bağlayan bir kaynak yok.

Tescilli bir evi onarmak için ne gerekir?

Basit onarımlar için büyükşehirlerde ve yetkili belediyelerde KUDEB’e başvuruluyor. Esaslı onarımlar için mimar ya da restoratör mimarın hazırladığı rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinin koruma bölge kurulu tarafından onaylanması gerekiyor. Onaysız uygulama yapanlara meslek yasağı ve cezai yaptırımlar öngörülüyor.

6 Şubat depremlerinde kaç tarihi yapı zarar gördü?

Kültür ve Turizm Bakanlığının 3 Şubat 2026’daki açıklamasına göre 11 ilde 5.119 tescilli yapıda hasar tespiti yapıldı. Bunların 364’ü yıkık, 973’ü ağır, 1.206’sı orta, 1.036’sı az hasarlı bulundu. Antakya’daki Habib-i Neccar Camii yeniden inşa edilerek 27 Aralık 2025’te ibadete açıldı.

Kaynaklar

Kültür & Sanat

Aklında bir çözüm mü var?

Paylaş, destek topla ve tek tıkla valiliğe, belediyeye ya da ilgili bakanlığa ulaştır.

Yeni fikir

Okumaya devam et

Google ile devam et
ya da e-postayla
  1. 1Safari’de alttaki Paylaş düğmesine dokun
  2. 2Listeyi kaydırıp Ana Ekrana Ekle’yi seç
  3. 3Sağ üstteki Ekle’ye dokun
  1. 1Tarayıcının sağ üstteki menüsünü aç
  2. 2Ana ekrana ekle ya da Uygulamayı yükle’yi seç
  3. 3Ekle’ye dokunarak onayla
  1. 1Chrome ya da Edge’de adres çubuğunun sağındaki yükle simgesine tıkla
  2. 2Safari’de (Mac) Dosya → Dock’a Ekle’yi seç
  3. 3Telefonda: bu sayfayı telefonundan aç, aynı düğmeyi kullan